Quá trình xác lập và bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và lịch sử hình thành quốc gia, dân tộc luôn là những vấn đề cốt lõi trong nội dung nghiên cứu lịch sử, không chỉ bởi ý nghĩa khoa học mà còn bởi giá trị thực tiễn trong việc định hình bản sắc dân tộc và bảo vệ sự thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ quốc gia. Trong lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, bảo vệ chủ quyền quốc gia, lãnh thổ, sự toàn vẹn của đất nước luôn là nghĩa vụ thiêng liêng đối với mọi người dân Việt Nam, từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Trong những năm qua, trước những biến chuyển phức tạp của tình hình thế giới và khu vực, vấn đề chủ quyền quốc gia, lãnh thổ, nhất là vấn đề biển, đảo, luôn được Đảng, Nhà nước và mọi người dân Việt Nam đặc biệt quan tâm. Cùng với giới nghiên cứu khoa học xã hội trong cả nước, các nhà sử học đã góp phần quan trọng làm sáng tỏ các vấn đề cơ bản về lịch sử Việt Nam trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, trên cơ sở đó rút ra những bài học bổ ích về những di sản lịch sử quý báu cần kế thừa, gìn giữ, đóng góp vào công cuộc bảo vệ chủ quyền quốc gia, lãnh thổ. Nhiều công trình nghiên cứu, nhiều hội thảo khoa học về chủ quyền quốc gia, lãnh thổ đã được Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và các cơ quan nghiên cứu, các trường đại học tổ chức, với nhiều cách tiếp cận mới, với sự tham gia của nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước, mang lại những kết quả đáng ghi nhận trên nhiều phương diện.
Ngày 15/6/2024, tại Hà Nội, Hội nghị Sử học toàn quốc lần thứ nhất đã diễn ra với chủ đề “Nghiên cứu chủ quyền quốc gia, lãnh thổ theo định hướng tiếp cận toàn bộ và toàn diện của lịch sử Việt Nam” do Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng phối hợp tổ chức. Hội nghị tập trung tổng kết những thành tựu của giới sử học cả nước trong việc nghiên cứu về chủ quyền quốc gia, lãnh thổ, trên cơ sở đó phân tích, đánh giá những kết quả đã đạt được của giới sử học về chủ đề quan trọng này, góp phần khẳng định và bảo vệ chủ quyền quốc gia, lãnh thổ của đất nước. Hội nghị là diễn đàn trao đổi học thuật của các nhà nghiên cứu, học giả và chuyên gia trong lĩnh vực lịch sử và một số lĩnh vực liên quan về những kết quả nghiên cứu trong thời gian qua; trao đổi về các tư liệu đã sưu tầm được ở trong nước và nước ngoài, trao đổi về cách tiếp cận và đi sâu phân tích các luận điểm nhằm khẳng định và bảo vệ chủ quyền quốc gia, lãnh thổ. Hội thảo cũng là dịp để đẩy mạnh việc kết nối và hợp tác giữa các đơn vị, cá nhân nghiên cứu, giảng dạy lịch sử và công tác tuyên truyền về chủ quyền quốc gia, lãnh thổ Việt Nam ở trong và ngoài nước.
Trên cơ sở các tham luận tại Hội nghị, Ban Tổ chức Hội thảo đã tổ chức biên tập và xuất bản thành bộ sách Nghiên cứu chủ quyền quốc gia, lãnh thổ theo định hướng tiếp cận toàn bộ và toàn diện của lịch sử Việt Nam, gồm ba tập:
Tập I: Một số vấn đề chung về chủ quyền lãnh thổ và biên giới đất liền, gồm Lời giới thiệu, phát biểu khai mạc, báo cáo đề dẫn, báo cáo những vấn đề chung nghiên cứu, báo cáo tổng kết và bế mạc hội thảo; tiếp theo là 67 bài viết hệ thống hóa, phân tích và đánh giá các vấn đề liên quan đến quá trình xác lập, mở rộng và bảo vệ lãnh thổ Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử, không chỉ phản ánh sự phát triển của các cộng đồng cư dân và các nhà nước Việt Nam, mà còn làm sáng tỏ những nỗ lực bảo vệ và mở rộng cương vực lãnh thổ trong bối cảnh khu vực và quốc tế, tập trung vào các vấn đề:
* Quá trình hình thành không gian cư trú và mở rộng lãnh thổ của người Việt trong buổi đầu lịch sử.
* Quá trình xác lập cương vực, quản lý lãnh thổ và bảo vệ chủ quyền quốc gia của dân tộc, từ Văn Lang - Âu Lạc, Phù Nam đến các triều đại như Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Hồ, Lê sơ, Mạc và Nguyễn.
* Các cuộc đấu tranh bảo vệ biên giới quốc gia ở Tây Bắc, Đông Bắc, Tây Nguyên và Nam Bộ trong các thời kỳ lịch sử; mối quan hệ giữa Đại Việt và các quốc gia láng giềng như nhà Minh, nhà Tống (ở Trung Quốc), Campuchia, Xiêm (Thái Lan), qua đó cung cấp những góc nhìn toàn diện về vấn đề biên giới và ngoại giao.
* Vấn đề lãnh thổ trong thời kỳ hiện đại và đương đại, tinh thần kiên quyết bảo vệ chủ quyền lãnh thổ của dân tộc Việt Nam, vai trò giáo dục lịch sử trong việc hình thành nhận thức về lãnh thổ và chủ quyền quốc gia ở các thế hệ sau.
Tập II: Biển Đông: Không gian sinh tồn của các cộng đồng cư dân sống trên lãnh thổ Việt Nam, gồm 46 bài viết, tập trung vào các vấn đề chính sau:
* Vị trí địa chiến lược của Biển Đông trong đối sánh với không gian biển Đông Nam Á cùng vai trò chiến lược của nó trong quá khứ, hiện tại và tương lai; làm rõ khái niệm Biển Đông, vị thế, tiềm năng, vai trò của biển đối với sự sinh tồn, phát triển không ngừng của dân tộc Việt Nam.
* Quá trình tụ cư lâu dài, thích ứng để sinh tồn của cộng đồng các cư dân Việt Nam từ thời tiền sử, sơ sử gắn với các nền văn hóa khảo cổ học ở khắp ba miền trên đất nước; quá trình định cư, khai thác biển, đảo của con người Việt Nam từ tiền sử đến các nền văn hóa thời kỳ sơ sử.
* Vai trò của Biển Đông trong quá trình khai phá vùng đất phía Nam lâu dài của cộng đồng dân tộc qua các triều đại quân chủ; quá trình khai phá ấy luôn gắn liền với thực thi chủ quyền biển, đảo, phát triển kinh tế, văn hóa biển.
* Quá trình khai chiếm biển, đảo, hoạt động quân sự bảo vệ chủ quyền biên giới, biển, đảo, văn hóa biển; vai trò của biển trong sự sinh tồn của cư dân các vùng đất này trong tương quan địa - chính trị, địa - văn hóa, địa - kinh tế cũng như vai trò của những cá nhân kiệt xuất trong lịch sử Việt Nam với tầm nhìn hướng biển, đặc biệt nghiên cứu, đào sâu không gian biển ở vùng đất Nam Bộ.
* Tổ chức và hoạt động của lực lượng thủy quân trong suốt các thời kỳ lịch sử, vai trò của lực lượng thủy quân trong khai chiếm, bảo vệ an ninh vùng biển.
* Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa biển nhằm biến tiềm năng, lợi thế trở thành sức mạnh cho sự phát triển của Việt Nam đương đại và tương lai, trên cả khía cạnh di sản vật thể và di sản phi vật thể trên nền tảng của hệ tri thức biển Việt Nam.
* Chủ quyền biển, đảo, bảo vệ chủ quyền biển, đảo trong tư duy của Đảng, Nhà nước Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử, đặc biệt là trong kỷ nguyên phát triển văn minh, thịnh vượng của đất nước.
* Những thành tựu nghiên cứu biển, đảo, chủ quyền biển, đảo Việt Nam của các học giả trong nước và quốc tế.
Tập III: Chủ quyền của Việt Nam trên hai quần đảo Hoàng Sa - Trường Sa, gồm 38 bài viết, tập trung nghiên cứu về các nội dung:
* Các nguyên tắc, quy định quốc tế (xác lập đường cơ sở, nguyên tắc chiếm hữu thực sự lâu dài, liên tục) và quan điểm chính thức của Nhà nước Việt Nam qua các thời kỳ về chủ quyền đối với vùng biển, đảo và sự vận dụng các nguyên tắc ấy trong trường hợp chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.
* Quá trình xác lập và thực thi chủ quyền một cách liên tục, lâu dài của các nhà nước Việt Nam đối với quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa từ thế kỷ XVIII đến nay.
* Khẳng định chủ quyền của Việt Nam trên các quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa bằng những chứng cứ không thể phủ nhận được và tính liên tục của quá trình xác lập ấy cũng như quyết tâm của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, dân tộc Việt Nam trong bảo vệ chủ quyền đối với hai quần đảo này.
Trân trọng giới thiệu bộ sách với bạn đọc.
Tháng 8 năm 2025
BAN TỔ CHỨC BIÊN SOẠN
(Nguồn: Lời mở đầu sách: Nghiên cứu chủ quyền quốc gia, lãnh thổ theo định hướng tiếp cận toàn bộ và toàn diện của lịch sử Việt Nam; NXB Thế giới, Hà Nội, 2025)
